Joga dla osób z autyzmem i zespołem Aspergera
Mariusz Żelazko
Joga dla osób z autyzmem i zespołem Aspergera jest formą terapii wspomagającej rozwój psychofizyczny. Jako jedna z form autoekspresji, pozwala uczestnikom zajęć na rozwój i ekspresję ruchową poprzez przyjmowanie pozycji jogi (asany). Wspólne praktykowanie jogi wspomaga umiejętność działania w grupie oraz motywuje do podejmowania intensywniejszego wysiłku fizycznego i psychicznego.
Zajęcia prowadzone są według autorskiego programu terapeutycznego, ukierunkowanego na specyficzne potrzeby osób ze spektrum autyzmu, opracowanego na podstawie systemu hatha-jogi B.K.S Iyengara. Program zajęć uwzględnia indywidualne potrzeby oraz możliwości osób z autyzmem i zespołem Aspergera, dlatego grupy są nieliczne – od dwóch do sześciu osób na jednych zajęciach. Taka niewielka grupa pozwala osobie prowadzącej zajęcia skoncentrować się na indywidualnych potrzebach uczestników oraz dostosować pomoc do potrzeb i możliwości wszystkich ćwiczących. Wymagania stawiane uczestnikom zajęć są stopniowane, dzięki czemu osoby ćwiczące nie zniechęcają się po krótkim czasie, a także z większą łatwością podejmują nowe wyzwania.
Tego typu zajęcia wymagają od osoby prowadzącej zajęcia wnikliwej obserwacji każdego z uczestników, ponieważ wiele osób z całościowymi zaburzeniami rozwoju przejawia nieprawidłowości w odbiorze bodźców zewnętrznych, pochodzących z takich zmysłów, jak: słuch, wzrok, dotyk, węch, smak (zaburzenia sensoryczne). Nieprawidłowości w tych obszarach mogą przejawiać się podczas zajęć w następujący sposób:
- wpatrywanie się we wzory znajdujące się na macie lub inne przedmioty znajdujące się w zasięgu wzroku z jednoczesnym stymulowaniem się
- wstrzymywanie oddechu lub hiperwentylacja
- nieadekwatna reakcja na dotyk osoby prowadzącej zajęcia
- inne nieprawidłowe reakcje
Joga, jako jedna z form autoekspresji, pozwala uczestnikom zajęć rozwijać swoją ekspresję ruchową poprzez pozycje jogi (asany). Osoby z tej specyficznej grupy mają trudności w naśladowaniu. Dzięki temu, że większość asan proponowanych na zajęciach przedstawia bogactwo świata roślinnego czy zwierzęcego, uczestnicy zajęć, wykonując ćwiczenia, mogą z większą łatwością zidentyfikować się z konkretną formą, np. pozycją psa, kota, girlandy, góry, wielbłąda, drzewa itp., ponieważ ćwiczenia (asany) są powtarzalne, przewidywalne, osoby z autyzmem i zespołem Aspergera mogą czuć się bezpiecznie i komfortowo – istnieje małe prawdopodobieństwo niepowodzenia podczas wykonywania ćwiczeń.
Komunikacja między osobą prowadzącą zajęcia a uczestnikami jest jednym z kluczowych czynników wpływających na dobrą praktykę. Jednym z istotniejszych problemów osób z autyzmem i zespołem Aspergera jest deficyt w sferze komunikacji, co może rodzić komplikacje podczas prowadzenia zajęć. Osoby z autyzmem i zespołem Aspergera, nieposługujące się komunikacją werbalną, wymagają szczególnej uwagi. Należy pamiętać o tym, że taka osoba będzie miała trudności w zakomunikowaniu instruktorowi o odczuwanym w związku z wykonywanym ćwiczeniem dyskomforcie bądź w przekazaniu informacji na temat bardziej prozaicznej sprawy, np. potrzeby skorzystania z toalety.
Nieprawidłowości występują również w różnych obszarach zachowania. Część osób z zaburzeniami ze spektrum autyzmu przejawia zachowania niepożądane, nieakceptowalne społecznie, które często są wynikiem deficytów w sferze komunikowania się. Mogą się one manifestować jako:
- agresja
- autoagresja
- manieryzmy
- zachowania stereotypowe
- natręctwa
- inne
Instruktor podczas prowadzenia zajęć z osobami z autyzmem może zastosować następujące sposoby przekazywania komunikatów: gesty, komunikaty pisane, zdjęcia, piktogramy, obiekty, etykiety, metoda ułatwionej komunikacji, język migowy itp. Poznanie uczestnika zajęć pozwoli instruktorowi na odpowiedni dobór technik komunikacji oraz dostosowanie się do jego indywidualnego sposobu komunikowania się, dzięki czemu z większą łatwością i skutecznością będzie mógł prowadzić zajęcia.
Organizacja miejsca ćwiczeń:
Miejsce, w którym odbywają się zajęcia, powinno być przystosowane do specyficznych potrzeb osób biorących w nich udział. Pomieszczenie powinno być ciche oraz pozbawione dystraktorów słuchowych, wzrokowych, węchowych, czuciowych, dzięki czemu osoby ze spektrum autyzmu z większą łatwością będą mogły skupić się na wykonywanych asanach. Kolor ścian powinien być stonowany, a ich faktura możliwie prosta (bez wzorów, które mogłyby rozpraszać uwagę uczestników). Temperatura w sali powinna być umiarkowana, tak aby nie powodowała przegrzania organizmu lub nadmiernego oziębienia.
Pomoce do zajęć:
Pomoce niezbędne do przeprowadzenia zajęć (maty, klocki, koce, pianki, paski, wałki itp.), powinny być dostosowane do potrzeb każdego uczestnika zajęć. Część osób biorących udział w zajęciach może nie tolerować pewnego rodzaju materiałów oraz ich faktur (np. szorstkich koców) lub też wykazywać skłonność do stymulowana się w kontakcie z obiektem o określonej fakturze (np. kocem o miękkiej i delikatnej fakturze) przy podwrażliwości czuciowej dziecka w danej sferze ciała. Maty do jogi nie powinny zawierać wzorów, które mogłyby rozpraszać osoby ćwiczące i zachęcać do autostymulacji podczas zajęć. Maty powinny być wykonane z materiałów ekologicznych, wolnych od substancji toksycznych i metali ciężkich, ponieważ proces detoksykacji organizmów osób z autyzmem i zespołem Aspergera, bywa znacznie zaburzony.
Podczas końcowej, relaksacyjnej części zajęć, pomocna może okazać się spokojna muzyka, dzięki której osoby ćwiczące szybciej oraz z większą łatwością wyciszają swoje ciało, skupiając uwagę na dobiegających do nich dźwiękach.
Korzyści, jakie przynosi systematyczne ćwiczenie jogi:
- harmonizowanie działania układów: oddechowego, krwionośnego, nerwowego
- detoksykacja organizmu
- działanie wyciszające i relaksujące
- łagodzenie objawów astmy i zaburzeń tarczycy
- zmniejszenie ciśnienia krwi
- redukcja stresu
- ułatwienie kontroli nad zmysłami
- poznanie własnego ciała
- poprawa sprawności fizycznej i psychicznej
- wzmacnianie i uelastycznianie mięśni
- modelowanie sylwetki
- przywracanie kondycji
- zwiększenie witalności
- poprawa odporności organizmu
- kojenie nerwów i odprężenie
- wzmacnianie siły woli
- zwiększenie świadomości przestrzeni i ułatwienie działania w niej
Joga, jako terapia wspomagająca rozwój osób z autyzmem i zespołem Aspergera, jest doskonałym uzupełnieniem zajęć psychoedukacyjnych. Dzięki oddziaływaniu na różne sfery funkcjonowania tych osób, wspomaga umiejętność działania w grupie oraz motywuje do podejmowania intensywniejszego wysiłku fizycznego i psychicznego.
Ponieważ u osób z autyzmem i zespołem Aspergera występuje wiele deficytów poznawczych, społecznych, komunikacyjnych itd. mogą się u nich przejawiać następujące nieprawidłowości:
- nadruchliwość, ociężałość ruchowa
- hipokinezja (awersja do ruchu)
- zaburzenia praksji
- deficyty sprawności manualnej
- problemy z przekroczeniem linii środka ciała
- izolowanie poszczególnych części ciała
- autostymulacje
- nadmierne zwracanie uwagi na szczegóły
Ze względu na ogrom deficytów występujących u osób z autyzmem i zespołem Aspergera, instruktor zajęć powinien posiadać specjalistyczne przeszkolenie dotyczące specyfiki pracy z tą grupą osób oraz odpowiednie kwalifikacje do prowadzenia zajęć jogi.
